कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) आधारित शेती 2026 पर्यंत भारतात मोठ्या प्रमाणात पसरण्याची शक्यता आहे. यामुळे उत्पादन वाढेल, खर्च कमी होईल आणि नैसर्गिक संसाधनांचा वापर अधिक कार्यक्षमतेने होईल. लहान शेतकरीसुद्धा एआयच्या मदतीने आपल्या शेतीत सुधारणा करू शकतील.
महत्वाचे अपडेट्स
| घटक | सद्यस्थिती (2024) | अपेक्षित वाढ (2026) |
|---|---|---|
| एआय-आधारित सेन्सर्सचा वापर | 5% शेतीत | 30% शेतीत |
| ड्रोनद्वारे फवारणी | 3% शेतीत | 20% शेतीत |
| पिकांच्या अंदाजासाठी एआय | 10% शेतकऱ्यांकडून वापर | 50% शेतकऱ्यांकडून वापर |
| स्वयंचलित मशागत (Autonomous Tillage) | प्रायोगिक तत्वावर | व्यावसायिक स्तरावर सुरुवात |
तपशीलवार विश्लेषण
भारतातील शेतीत एआय (AI) चा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढण्याची अनेक कारणे आहेत. पहिलं कारण म्हणजे, हवामानातील बदल. अनियमित पाऊस आणि वाढत्या तापमानामुळे पारंपारिक शेती करणे अधिक कठीण झाले आहे. एआय-आधारित प्रणाली हवामानाचा अचूक अंदाज लावू शकते आणि त्यानुसार शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन करू शकते. दुसरं कारण म्हणजे, मनुष्यबळाची कमतरता. ग्रामीण भागातून शहरांकडे लोकांचे स्थलांतर वाढल्यामुळे शेतीत काम करण्यासाठी पुरेसे मनुष्यबळ उपलब्ध नाही. स्वयंचलित यंत्रे (Autonomous machines) आणि ड्रोन (Drones) या समस्येवर मात करू शकतात. तिसरं कारण म्हणजे, सरकारचा पाठिंबा. केंद्र आणि राज्य सरकार एआय-आधारित शेतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी विविध योजना राबवत आहेत, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना आर्थिक मदत मिळत आहे. उदा. प्रधानमंत्री कृषी सिंचाई योजना, राष्ट्रीय कृषी विकास योजना.
याव्यतिरिक्त, अनेक स्टार्टअप्स (Startups) शेतीसाठी एआय सोल्यूशन्स (AI solutions) विकसित करत आहेत. हे स्टार्टअप्स शेतकऱ्यांना कमी खर्चात आधुनिक तंत्रज्ञान उपलब्ध करून देत आहेत.
फायदे आणि तोटे
फायदे:
- उत्पादन वाढ: एआयमुळे पिकांची वाढ आणि आरोग्य सुधारते, ज्यामुळे उत्पादन वाढते.
- खर्च कमी: खतांचा आणि पाण्याचा योग्य वापर केल्यामुळे खर्च कमी होतो.
- नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण: पाण्याचा कार्यक्षम वापर आणि रासायनिक खतांचा कमी वापर केल्यामुळे नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण होते.
- शेतकऱ्यांसाठी सोपे: एआय-आधारित ॲप्स (Apps) आणि प्लॅटफॉर्म्स (Platforms) वापरण्यास सोपे असल्यामुळे शेतकऱ्यांना निर्णय घेणे सोपे होते.
तोटे:
- उच्च प्रारंभिक खर्च: एआय-आधारित उपकरणे आणि प्रणाली स्थापित करण्यासाठी जास्त खर्च येतो.
- तांत्रिक ज्ञान: शेतकऱ्यांना एआय प्रणाली वापरण्यासाठी तांत्रिक ज्ञान असणे आवश्यक आहे.
- डेटा गोपनीयता: शेतकऱ्यांच्या डेटाच्या गोपनीयतेची आणि सुरक्षिततेची काळजी घेणे आवश्यक आहे.
- रोजगार: स्वयंचलित यंत्रांमुळे काही प्रमाणात रोजगारावर परिणाम होऊ शकतो.
निष्कर्ष
2026 पर्यंत भारतात एआय-आधारित शेती मोठ्या प्रमाणात वाढण्याची शक्यता आहे. सरकारने आणि खाजगी कंपन्यांनी एकत्र येऊन शेतकऱ्यांना एआय तंत्रज्ञानाचा लाभ मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. तांत्रिक ज्ञान आणि आर्थिक सहाय्य पुरवून शेतकऱ्यांना सक्षम बनवणे गरजेचे आहे. एआयच्या मदतीने भारतीय शेती अधिक कार्यक्षम, टिकाऊ आणि फायदेशीर बनू शकते.
